Karalis’ten Cagliari’ye: Sardinya’nın Başkenti Nasıl Kuruldu?

Cagliari neden burada kuruldu?

Cagliari nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Cagliari’nin kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Cagliari, Sardegna bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Güney koy, Castello tepesi, tuz lagünleri.

Geleneksel kuruluş çerçevesi: Fenike Karalis MÖ 7. yy civarı. Kurucu aktörler: Fenikeliler; sonra Roma, Pisa, Aragon. Kent hikâyesinin omurgası şudur: Liman tepenin altına sığınır; Pisa ve Aragon surları ‘Castello’yu adanın tahtı yapar.. Cagliari’de ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.

Su, tepe, yol veya liman olmadan Cagliari bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.

Cagliari adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Cagliari’nin okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.

Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Cagliari’de dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.

Efsane, kurucu ve ilk iz: Cagliari

Bu yüzden Cagliari ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Cagliari’nin planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.

Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Sardegna iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Cagliari bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.

Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Cagliari’nin kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.

Nuraghe çevresi döneminde (Tunç) Cagliari’de asıl iş ada kültürü idi. Bu katman Cagliari’nin sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. Tunç tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Nuraghe çevresi kapanınca Cagliari yok olmaz, kılık değiştirir.

Ada kültürü kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Karalis döneminde (Fenike) Cagliari’de asıl iş liman idi. Fenike tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Karalis kapanınca Cagliari yok olmaz, kılık değiştirir.

Liman kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Roma döneminde (MÖ 3. yy–) Cagliari’de asıl iş başkent ada idi.

Antik katmanlar ve taş bellek

Dönem	Tarih	Ne oldu?
Nuraghe çevresi	Tunç	Ada kültürü
Karalis	Fenike	Liman
Roma	MÖ 3. yy–	Başkent ada
Pisa-Aragon	13–15. yy	Castello
Savoy Sardinya	18. yy	Krallık
Modern başkent	1948–	Özerk bölge

MÖ 3. yy– tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Roma kapanınca Cagliari yok olmaz, kılık değiştirir. Başkent ada kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Pisa-Aragon döneminde (13–15. yy) Cagliari’de asıl iş castello idi.

13–15. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Pisa-Aragon kapanınca Cagliari yok olmaz, kılık değiştirir. Castello kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Savoy Sardinya döneminde (18. yy) Cagliari’de asıl iş krallık idi.

18. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Savoy Sardinya kapanınca Cagliari yok olmaz, kılık değiştirir. Krallık kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Modern başkent döneminde (1948–) Cagliari’de asıl iş özerk bölge idi.

1948– tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Modern başkent kapanınca Cagliari yok olmaz, kılık değiştirir. Özerk bölge kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Eleonora of Arborea (ada bağlamı), Cagliari’nin anlatısında bir düğüm kişidir.

Eleonora of Arborea (ada bağlamı) olmadan Cagliari aynı cümleyle özetlenemez. Cagliari’de Eleonora of Arborea (ada bağlamı) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Charles of Anjou (mücadele), Cagliari’nin anlatısında bir düğüm kişidir. Charles of Anjou (mücadele) olmadan Cagliari aynı cümleyle özetlenemez.

Cagliari’de Charles of Anjou (mücadele) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Grazia Deledda (ada), Cagliari’nin anlatısında bir düğüm kişidir. Grazia Deledda (ada) olmadan Cagliari aynı cümleyle özetlenemez. Cagliari’de Grazia Deledda (ada) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Antonio Gramsci (Sardinya), Cagliari’nin anlatısında bir düğüm kişidir. Antonio Gramsci (Sardinya) olmadan Cagliari aynı cümleyle özetlenemez. Cagliari’de Antonio Gramsci (Sardinya) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Fabrizio De André (bağlantı), Cagliari’nin anlatısında bir düğüm kişidir.

Fabrizio De André (bağlantı) olmadan Cagliari aynı cümleyle özetlenemez. Cagliari’de Fabrizio De André (bağlantı) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi

Pier Paolo Pasolini (Sardinia yazıları), Cagliari’nin anlatısında bir düğüm kişidir. Pier Paolo Pasolini (Sardinia yazıları) olmadan Cagliari aynı cümleyle özetlenemez. Cagliari’de Pier Paolo Pasolini (Sardinia yazıları) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Castello, Cagliari’nin kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Castello yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Cagliari’de Castello çevresinde katmanlar sıklaşır. Castello yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Bastione Saint Remy, Cagliari’nin kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Bastione Saint Remy yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Cagliari’de Bastione Saint Remy çevresinde katmanlar sıklaşır. Bastione Saint Remy yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Cattedrale, Cagliari’nin kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Cattedrale yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Cagliari’de Cattedrale çevresinde katmanlar sıklaşır. Cattedrale yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Poetto, Cagliari’nin kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Poetto yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Cagliari’de Poetto çevresinde katmanlar sıklaşır. Poetto yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Anfiteatro Romano, Cagliari’nin kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Anfiteatro Romano yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Cagliari’de Anfiteatro Romano çevresinde katmanlar sıklaşır. Anfiteatro Romano yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Molentargius, Cagliari’nin kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Molentargius yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Cagliari’de Molentargius çevresinde katmanlar sıklaşır. Molentargius yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Castello semti, Cagliari’nin günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Castello gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Cagliari’de Castello sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik

Marina semti, Cagliari’nin günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Marina gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Cagliari’de Marina sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Stampace semti, Cagliari’nin günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Stampace gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Cagliari’de Stampace sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Villanova semti, Cagliari’nin günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Villanova gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.

Cagliari’de Villanova sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Poetto semti, Cagliari’nin günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Poetto gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Cagliari’de Poetto sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Kuruluş efsanesi Cagliari’de milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Cagliari için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.

Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Cagliari içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.

Bu yüzden Cagliari’nin ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.

Cagliari’de restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Cagliari kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.

Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.

Semtler, simgeler ve günlük iz

Semt / katman	Simge	Kişilik
Castello	Castello	Eleonora of Arborea (ada bağlamı)
Marina	Bastione Saint Remy	Charles of Anjou (mücadele)
Stampace	Cattedrale	Grazia Deledda (ada)
Villanova	Poetto	Antonio Gramsci (Sardinya)
Poetto	Anfiteatro Romano	Fabrizio De André (bağlantı)

Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.

Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Cagliari’de modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.

Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Cagliari ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.

Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Cagliari’nin jeopolitik özetidir.

Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Sardegna bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Cagliari mitini güçlendirir.

Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.

Cagliari’de koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.

Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Cagliari kışın başka kent, festivalde başka kenttir.

Bugün Cagliari: nasıl okunur?

Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.

Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Cagliari hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.

Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Cagliari’de siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.

Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Cagliari ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.

Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.

Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Cagliari’de pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.

Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.

Kısa özet ve italyadaevim notu

Sokak adını okumak, Cagliari’nin kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.

Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Cagliari’de konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.

Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.

Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Cagliari kendi ortağıyla pazarlık eder.

Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Cagliari çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.

Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Cagliari’de bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.

Kısa cümle şudur: Cagliari burada çünkü Güney koy, Castello tepesi, tuz lagünleri. Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.