Etna’nın Eteğinde: Katanya Neden Hep Yeniden Kuruldu?

Katanya neden burada kuruldu?

Katanya nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Katanya’nın kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Katanya, Sicilia bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Etna’nın güney eteği, İyon Denizi kıyısı.

Geleneksel kuruluş çerçevesi: MÖ 729 (Khalkis kolonisi Katane). Kurucu aktörler: Euboea/Khalkis Yunanları. Kent hikâyesinin omurgası şudur: Lav ve deprem kenti siler; 18. yüzyıl siyah bazalt barok olarak yeniden çizer.. Katanya’da ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.

Su, tepe, yol veya liman olmadan Katanya bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.

Katanya adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Katanya’nın okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.

Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Katanya’da dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.

Efsane, kurucu ve ilk iz: Katanya

Bu yüzden Katanya ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Katanya’nın planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.

Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Sicilia iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Katanya bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.

Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Katanya’nın kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.

Katane döneminde (MÖ 729) Katanya’da asıl iş yunan koloni idi. Bu katman Katanya’nın sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. MÖ 729 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Katane kapanınca Katanya yok olmaz, kılık değiştirir.

Yunan koloni kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Roma döneminde (MÖ 3. yy–) Katanya’da asıl iş tiyatro kenti idi. MÖ 3. yy– tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Roma kapanınca Katanya yok olmaz, kılık değiştirir.

Tiyatro kenti kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Ortaçağ döneminde (9–15. yy) Katanya’da asıl iş arap-norman idi.

Antik katmanlar ve taş bellek

Dönem	Tarih	Ne oldu?
Katane	MÖ 729	Yunan koloni
Roma	MÖ 3. yy–	Tiyatro kenti
Ortaçağ	9–15. yy	Arap-Norman
1669 lavı	1669	Kısmi gömülme
1693 depremi	1693	Yeniden plan
Üniversite kenti	1434– / modern	Doğu Sicilya merkezi

9–15. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Ortaçağ kapanınca Katanya yok olmaz, kılık değiştirir. Arap-Norman kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. 1669 lavı döneminde (1669) Katanya’da asıl iş kısmi gömülme idi.

1669 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. 1669 lavı kapanınca Katanya yok olmaz, kılık değiştirir. Kısmi gömülme kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. 1693 depremi döneminde (1693) Katanya’da asıl iş yeniden plan idi.

1693 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. 1693 depremi kapanınca Katanya yok olmaz, kılık değiştirir. Yeniden plan kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Üniversite kenti döneminde (1434– / modern) Katanya’da asıl iş doğu sicilya merkezi idi.

1434– / modern tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Üniversite kenti kapanınca Katanya yok olmaz, kılık değiştirir. Doğu Sicilya merkezi kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Thucydides (sömürge kaydı), Katanya’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Thucydides (sömürge kaydı) olmadan Katanya aynı cümleyle özetlenemez. Katanya’da Thucydides (sömürge kaydı) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Frederick II, Katanya’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Frederick II olmadan Katanya aynı cümleyle özetlenemez.

Katanya’da Frederick II izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Giovanni Battista Vaccarini, Katanya’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Giovanni Battista Vaccarini olmadan Katanya aynı cümleyle özetlenemez. Katanya’da Giovanni Battista Vaccarini izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Vincenzo Bellini, Katanya’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Vincenzo Bellini olmadan Katanya aynı cümleyle özetlenemez. Katanya’da Vincenzo Bellini izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Giovanni Verga, Katanya’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Giovanni Verga olmadan Katanya aynı cümleyle özetlenemez. Katanya’da Giovanni Verga izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi

Angelo Musco, Katanya’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Angelo Musco olmadan Katanya aynı cümleyle özetlenemez. Katanya’da Angelo Musco izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Piazza Duomo, Katanya’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Piazza Duomo yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Katanya’da Piazza Duomo çevresinde katmanlar sıklaşır. Piazza Duomo yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. u Liotru, Katanya’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

u Liotru yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Katanya’da u Liotru çevresinde katmanlar sıklaşır. u Liotru yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Teatro Greco, Katanya’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Teatro Greco yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Katanya’da Teatro Greco çevresinde katmanlar sıklaşır. Teatro Greco yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Via Etnea, Katanya’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Via Etnea yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Katanya’da Via Etnea çevresinde katmanlar sıklaşır. Via Etnea yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Ursino Kalesi, Katanya’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Ursino Kalesi yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Katanya’da Ursino Kalesi çevresinde katmanlar sıklaşır. Ursino Kalesi yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Etna, Katanya’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Etna yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Katanya’da Etna çevresinde katmanlar sıklaşır. Etna yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Centro semti, Katanya’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Centro gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Katanya’da Centro sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik

Antico Corso semti, Katanya’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Antico Corso gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Katanya’da Antico Corso sabahı ile akşamı aynı kent değildir. San Berillo semti, Katanya’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

San Berillo gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Katanya’da San Berillo sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Picanello semti, Katanya’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Picanello gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.

Katanya’da Picanello sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Ognina semti, Katanya’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Ognina gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Katanya’da Ognina sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Kuruluş efsanesi Katanya’da milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Katanya için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.

Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Katanya içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.

Bu yüzden Katanya’nın ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.

Katanya’da restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Katanya kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.

Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.

Semtler, simgeler ve günlük iz

Semt / katman	Simge	Kişilik
Centro	Piazza Duomo	Thucydides (sömürge kaydı)
Antico Corso	u Liotru	Frederick II
San Berillo	Teatro Greco	Giovanni Battista Vaccarini
Picanello	Via Etnea	Vincenzo Bellini
Ognina	Ursino Kalesi	Giovanni Verga

Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.

Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Katanya’da modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.

Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Katanya ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.

Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Katanya’nın jeopolitik özetidir.

Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Sicilia bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Katanya mitini güçlendirir.

Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.

Katanya’da koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.

Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Katanya kışın başka kent, festivalde başka kenttir.

Bugün Katanya: nasıl okunur?

Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.

Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Katanya hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.

Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Katanya’da siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.

Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Katanya ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.

Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.

Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Katanya’da pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.

Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.

Kısa özet ve italyadaevim notu

Sokak adını okumak, Katanya’nın kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.

Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Katanya’da konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.

Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.

Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Katanya kendi ortağıyla pazarlık eder.

Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Katanya çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.

Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Katanya’da bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.

Kısa cümle şudur: Katanya burada çünkü Etna’nın güney eteği, İyon Denizi kıyısı. Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.