Sassi’nin Sessizliği: Matera Nehir Yatağında Nasıl Kuruldu?

Matera neden burada kuruldu?

Matera nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Matera’nın kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Matera, Basilicata bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Gravina vadisinin kireçtaşı yarları.

Geleneksel kuruluş çerçevesi: Paleolitik yerleşim; sürekli iskân iddiası; klasik/ortaçağ kent. Kurucu aktörler: Tarih öncesi topluluklar; sonra Yunan-Roma-Ortaçağ katmanları. Kent hikâyesinin omurgası şudur: Mağara ev önce zorunluluk, sonra utanç, sonra miras olur; 1950’lerde boşaltılır, 1993’te UNESCO’ya girer.. Matera’da ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.

Su, tepe, yol veya liman olmadan Matera bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.

Matera adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Matera’nın okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.

Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Matera’da dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.

Efsane, kurucu ve ilk iz: Matera

Bu yüzden Matera ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Matera’nın planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.

Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Basilicata iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Matera bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.

Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Matera’nın kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.

Mağara iskân döneminde (Tarih öncesi) Matera’da asıl iş gravina idi. Bu katman Matera’nın sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. Tarih öncesi tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Mağara iskân kapanınca Matera yok olmaz, kılık değiştirir.

Gravina kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Ortaçağ civita döneminde (9–13. yy) Matera’da asıl iş kaya kiliseleri idi. 9–13. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Ortaçağ civita kapanınca Matera yok olmaz, kılık değiştirir.

Kaya kiliseleri kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Barok üst kent döneminde (17–18. yy) Matera’da asıl iş piano idi.

Antik katmanlar ve taş bellek

Dönem	Tarih	Ne oldu?
Mağara iskân	Tarih öncesi	Gravina
Ortaçağ civita	9–13. yy	Kaya kiliseleri
Barok üst kent	17–18. yy	Piano
Utanç yılları	1950’ler	Boşaltma
UNESCO	1993	Mirasa dönüş
Kültür başkenti	2019	Avrupa sahnesi

17–18. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Barok üst kent kapanınca Matera yok olmaz, kılık değiştirir. Piano kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Utanç yılları döneminde (1950’ler) Matera’da asıl iş boşaltma idi.

1950’ler tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Utanç yılları kapanınca Matera yok olmaz, kılık değiştirir. Boşaltma kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. UNESCO döneminde (1993) Matera’da asıl iş mirasa dönüş idi.

1993 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. UNESCO kapanınca Matera yok olmaz, kılık değiştirir. Mirasa dönüş kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Kültür başkenti döneminde (2019) Matera’da asıl iş avrupa sahnesi idi.

2019 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Kültür başkenti kapanınca Matera yok olmaz, kılık değiştirir. Avrupa sahnesi kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Carlo Levi (anlatı), Matera’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Carlo Levi (anlatı) olmadan Matera aynı cümleyle özetlenemez. Matera’da Carlo Levi (anlatı) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Rocco Scotellaro, Matera’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Rocco Scotellaro olmadan Matera aynı cümleyle özetlenemez.

Matera’da Rocco Scotellaro izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Pier Paolo Pasolini (film), Matera’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Pier Paolo Pasolini (film) olmadan Matera aynı cümleyle özetlenemez. Matera’da Pier Paolo Pasolini (film) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Mel Gibson (film mekânı), Matera’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Mel Gibson (film mekânı) olmadan Matera aynı cümleyle özetlenemez. Matera’da Mel Gibson (film mekânı) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Giovanni Palatucci (bölge bağları), Matera’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Giovanni Palatucci (bölge bağları) olmadan Matera aynı cümleyle özetlenemez. Matera’da Giovanni Palatucci (bölge bağları) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi

yerel kazıcı aileler, Matera’nın anlatısında bir düğüm kişidir. yerel kazıcı aileler olmadan Matera aynı cümleyle özetlenemez. Matera’da yerel kazıcı aileler izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Sassi Caveoso, Matera’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Sassi Caveoso yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Matera’da Sassi Caveoso çevresinde katmanlar sıklaşır. Sassi Caveoso yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Sassi Barisano, Matera’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Sassi Barisano yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Matera’da Sassi Barisano çevresinde katmanlar sıklaşır. Sassi Barisano yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Casa Grotta, Matera’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Casa Grotta yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Matera’da Casa Grotta çevresinde katmanlar sıklaşır. Casa Grotta yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Duomo, Matera’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Duomo yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Matera’da Duomo çevresinde katmanlar sıklaşır. Duomo yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Belvedere, Matera’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Belvedere yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Matera’da Belvedere çevresinde katmanlar sıklaşır. Belvedere yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Gravina, Matera’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Gravina yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Matera’da Gravina çevresinde katmanlar sıklaşır. Gravina yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Sasso Caveoso semti, Matera’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Sasso Caveoso gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Matera’da Sasso Caveoso sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik

Sasso Barisano semti, Matera’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Sasso Barisano gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Matera’da Sasso Barisano sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Piano semti, Matera’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Piano gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Matera’da Piano sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Lanera semti, Matera’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Lanera gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.

Matera’da Lanera sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Serra Giumentina semti, Matera’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Serra Giumentina gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Matera’da Serra Giumentina sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Kuruluş efsanesi Matera’da milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Matera için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.

Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Matera içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.

Bu yüzden Matera’nın ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.

Matera’da restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Matera kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.

Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.

Semtler, simgeler ve günlük iz

Semt / katman	Simge	Kişilik
Sasso Caveoso	Sassi Caveoso	Carlo Levi (anlatı)
Sasso Barisano	Sassi Barisano	Rocco Scotellaro
Piano	Casa Grotta	Pier Paolo Pasolini (film)
Lanera	Duomo	Mel Gibson (film mekânı)
Serra Giumentina	Belvedere	Giovanni Palatucci (bölge bağları)

Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.

Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Matera’da modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.

Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Matera ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.

Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Matera’nın jeopolitik özetidir.

Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Basilicata bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Matera mitini güçlendirir.

Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.

Matera’da koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.

Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Matera kışın başka kent, festivalde başka kenttir.

Bugün Matera: nasıl okunur?

Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.

Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Matera hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.

Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Matera’da siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.

Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Matera ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.

Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.

Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Matera’da pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.

Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.

Kısa özet ve italyadaevim notu

Sokak adını okumak, Matera’nın kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.

Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Matera’da konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.

Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.

Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Matera kendi ortağıyla pazarlık eder.

Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Matera çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.

Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Matera’da bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.

Kısa cümle şudur: Matera burada çünkü Gravina vadisinin kireçtaşı yarları. Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.