Üç Tepe, Bir Palio: Siena’nın Kuruluş Efsanesi Nerede Başlar?

Siena neden burada kuruldu?

Siena nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Siena’nın kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Siena, Toscana bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Üç tepeli sırt, Chianti güneyi.

Geleneksel kuruluş çerçevesi: Etrüsk/Gaul izi; Roma Saena Julia; efsane Senius ve Aschius. Kurucu aktörler: Efsanede Romulus’un oğulları; tarihte Etrüsk-Roma. Kent hikâyesinin omurgası şudur: Kara-beyaz balzana, dişi kurt: Roma’ya akrabalık iddiası; 1348 vebası büyümeyi dondurur, sahne orta çağda kalır.. Siena’da ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.

Su, tepe, yol veya liman olmadan Siena bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.

Siena adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Siena’nın okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.

Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Siena’da dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.

Efsane, kurucu ve ilk iz: Siena

Bu yüzden Siena ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Siena’nın planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.

Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Toscana iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Siena bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.

Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Siena’nın kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.

Efsane döneminde (—) Siena’da asıl iş senius–aschius idi. Bu katman Siena’nın sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. — tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Efsane kapanınca Siena yok olmaz, kılık değiştirir.

Senius–Aschius kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Saena Julia döneminde (Roma) Siena’da asıl iş koloni idi. Roma tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Saena Julia kapanınca Siena yok olmaz, kılık değiştirir.

Koloni kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Komün döneminde (12–14. yy) Siena’da asıl iş banka ve katedral idi.

Antik katmanlar ve taş bellek

Dönem	Tarih	Ne oldu?
Efsane	—	Senius–Aschius
Saena Julia	Roma	Koloni
Komün	12–14. yy	Banka ve katedral
Veba	1348	Nüfus kırılması
Floransa fethi	1555	Medici
Palio kenti	17. yy–	Contrada kimliği

12–14. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Komün kapanınca Siena yok olmaz, kılık değiştirir. Banka ve katedral kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Veba döneminde (1348) Siena’da asıl iş nüfus kırılması idi.

1348 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Veba kapanınca Siena yok olmaz, kılık değiştirir. Nüfus kırılması kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Floransa fethi döneminde (1555) Siena’da asıl iş medici idi.

1555 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Floransa fethi kapanınca Siena yok olmaz, kılık değiştirir. Medici kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Palio kenti döneminde (17. yy–) Siena’da asıl iş contrada kimliği idi.

17. yy– tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Palio kenti kapanınca Siena yok olmaz, kılık değiştirir. Contrada kimliği kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Senius (efsane), Siena’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Senius (efsane) olmadan Siena aynı cümleyle özetlenemez. Siena’da Senius (efsane) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Duccio, Siena’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Duccio olmadan Siena aynı cümleyle özetlenemez.

Siena’da Duccio izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Ambrogio Lorenzetti, Siena’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Ambrogio Lorenzetti olmadan Siena aynı cümleyle özetlenemez. Siena’da Ambrogio Lorenzetti izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Saint Catherine, Siena’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Saint Catherine olmadan Siena aynı cümleyle özetlenemez. Siena’da Saint Catherine izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Pope Pius II (Pienza bağ), Siena’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Pope Pius II (Pienza bağ) olmadan Siena aynı cümleyle özetlenemez. Siena’da Pope Pius II (Pienza bağ) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi

Giuseppe Garibaldi (ziyaretler), Siena’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Giuseppe Garibaldi (ziyaretler) olmadan Siena aynı cümleyle özetlenemez. Siena’da Giuseppe Garibaldi (ziyaretler) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Piazza del Campo, Siena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Piazza del Campo yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siena’da Piazza del Campo çevresinde katmanlar sıklaşır. Piazza del Campo yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Torre del Mangia, Siena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Torre del Mangia yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siena’da Torre del Mangia çevresinde katmanlar sıklaşır. Torre del Mangia yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Duomo, Siena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Duomo yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siena’da Duomo çevresinde katmanlar sıklaşır. Duomo yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Palazzo Pubblico, Siena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Palazzo Pubblico yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siena’da Palazzo Pubblico çevresinde katmanlar sıklaşır. Palazzo Pubblico yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Fontebranda, Siena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Fontebranda yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siena’da Fontebranda çevresinde katmanlar sıklaşır. Fontebranda yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Fortezza Medicea, Siena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Fortezza Medicea yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siena’da Fortezza Medicea çevresinde katmanlar sıklaşır. Fortezza Medicea yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Contrada’lar (17) semti, Siena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Contrada’lar (17) gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Siena’da Contrada’lar (17) sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik

Camollia semti, Siena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Camollia gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Siena’da Camollia sabahı ile akşamı aynı kent değildir. San Domenico semti, Siena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

San Domenico gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Siena’da San Domenico sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Laterino semti, Siena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Laterino gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.

Siena’da Laterino sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Ravi semti, Siena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Ravi gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Siena’da Ravi sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Kuruluş efsanesi Siena’da milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Siena için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.

Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Siena içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.

Bu yüzden Siena’nın ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.

Siena’da restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Siena kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.

Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.

Semtler, simgeler ve günlük iz

Semt / katman	Simge	Kişilik
Contrada’lar (17)	Piazza del Campo	Senius (efsane)
Camollia	Torre del Mangia	Duccio
San Domenico	Duomo	Ambrogio Lorenzetti
Laterino	Palazzo Pubblico	Saint Catherine
Ravi	Fontebranda	Pope Pius II (Pienza bağ)

Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.

Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Siena’da modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.

Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Siena ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.

Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Siena’nın jeopolitik özetidir.

Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Toscana bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Siena mitini güçlendirir.

Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.

Siena’da koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.

Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Siena kışın başka kent, festivalde başka kenttir.

Bugün Siena: nasıl okunur?

Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.

Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Siena hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.

Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Siena’da siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.

Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Siena ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.

Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.

Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Siena’da pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.

Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.

Kısa özet ve italyadaevim notu

Sokak adını okumak, Siena’nın kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.

Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Siena’da konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.

Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.

Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Siena kendi ortağıyla pazarlık eder.

Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Siena çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.

Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Siena’da bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.

Kısa cümle şudur: Siena burada çünkü Üç tepeli sırt, Chianti güneyi. Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.