Siracusa neden burada kuruldu?
Siracusa nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Siracusa’nın kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Siracusa, Sicilia bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Ortygia adası ve bitişik anakara (Neapolis, Acradina).
Geleneksel kuruluş çerçevesi: MÖ 734 (Korintli Arkhias geleneği). Kurucu aktörler: Korint Yunanları. Kent hikâyesinin omurgası şudur: Kaynak Arethusa, ada-kent, Dionysios’un tiranlığı ve Roma kuşatmasında Arşimet’in makineleri.. Siracusa’da ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.
Su, tepe, yol veya liman olmadan Siracusa bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.
Siracusa adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Siracusa’nın okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.
Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Siracusa’da dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.
Efsane, kurucu ve ilk iz: Siracusa
Bu yüzden Siracusa ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Siracusa’nın planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.
Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Sicilia iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Siracusa bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.
Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Siracusa’nın kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.
Ortygia döneminde (MÖ 734) Siracusa’da asıl iş koloni idi. Bu katman Siracusa’nın sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. MÖ 734 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Ortygia kapanınca Siracusa yok olmaz, kılık değiştirir.
Koloni kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Tiranlar döneminde (MÖ 5–4. yy) Siracusa’da asıl iş gelon, dionysios idi. MÖ 5–4. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Tiranlar kapanınca Siracusa yok olmaz, kılık değiştirir.
Gelon, Dionysios kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Atina seferi döneminde (MÖ 415–413) Siracusa’da asıl iş zafer idi.
Antik katmanlar ve taş bellek
| Dönem | Tarih | Ne oldu? |
|---|---|---|
| Ortygia | MÖ 734 | Koloni |
| Tiranlar | MÖ 5–4. yy | Gelon, Dionysios |
| Atina seferi | MÖ 415–413 | Zafer |
| Roma kuşatması | MÖ 212 | Arşimet |
| Bizans-Arap-Norman | ortaçağ | Ada katmanları |
| Barok yeniden | 1693 sonrası | Güneydoğu Sicilya |
MÖ 415–413 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Atina seferi kapanınca Siracusa yok olmaz, kılık değiştirir. Zafer kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Roma kuşatması döneminde (MÖ 212) Siracusa’da asıl iş arşimet idi.
MÖ 212 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Roma kuşatması kapanınca Siracusa yok olmaz, kılık değiştirir. Arşimet kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Bizans-Arap-Norman döneminde (ortaçağ) Siracusa’da asıl iş ada katmanları idi.
ortaçağ tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Bizans-Arap-Norman kapanınca Siracusa yok olmaz, kılık değiştirir. Ada katmanları kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Barok yeniden döneminde (1693 sonrası) Siracusa’da asıl iş güneydoğu sicilya idi.
1693 sonrası tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Barok yeniden kapanınca Siracusa yok olmaz, kılık değiştirir. Güneydoğu Sicilya kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Arkhias, Siracusa’nın anlatısında bir düğüm kişidir.
Arkhias olmadan Siracusa aynı cümleyle özetlenemez. Siracusa’da Arkhias izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Gelon, Siracusa’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Gelon olmadan Siracusa aynı cümleyle özetlenemez.
Siracusa’da Gelon izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Dionysios I, Siracusa’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Dionysios I olmadan Siracusa aynı cümleyle özetlenemez. Siracusa’da Dionysios I izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.
Plato (ziyaretler), Siracusa’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Plato (ziyaretler) olmadan Siracusa aynı cümleyle özetlenemez. Siracusa’da Plato (ziyaretler) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Archimedes, Siracusa’nın anlatısında bir düğüm kişidir.
Archimedes olmadan Siracusa aynı cümleyle özetlenemez. Siracusa’da Archimedes izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.
Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi
Caravaggio (geç dönem iz), Siracusa’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Caravaggio (geç dönem iz) olmadan Siracusa aynı cümleyle özetlenemez. Siracusa’da Caravaggio (geç dönem iz) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Ortygia, Siracusa’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Ortygia yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siracusa’da Ortygia çevresinde katmanlar sıklaşır. Ortygia yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Fonte Aretusa, Siracusa’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Fonte Aretusa yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siracusa’da Fonte Aretusa çevresinde katmanlar sıklaşır. Fonte Aretusa yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Teatro Greco, Siracusa’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Teatro Greco yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siracusa’da Teatro Greco çevresinde katmanlar sıklaşır. Teatro Greco yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Orecchio di Dionisio, Siracusa’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Orecchio di Dionisio yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siracusa’da Orecchio di Dionisio çevresinde katmanlar sıklaşır. Orecchio di Dionisio yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Duomo (Athena tapınağı), Siracusa’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Duomo (Athena tapınağı) yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siracusa’da Duomo (Athena tapınağı) çevresinde katmanlar sıklaşır. Duomo (Athena tapınağı) yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Castello Maniace, Siracusa’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Castello Maniace yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Siracusa’da Castello Maniace çevresinde katmanlar sıklaşır. Castello Maniace yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Ortygia semti, Siracusa’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.
Ortygia gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Siracusa’da Ortygia sabahı ile akşamı aynı kent değildir.
Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik
Neapolis semti, Siracusa’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Neapolis gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Siracusa’da Neapolis sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Acradina semti, Siracusa’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.
Acradina gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Siracusa’da Acradina sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Tyche semti, Siracusa’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Tyche gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.
Siracusa’da Tyche sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Epipoli semti, Siracusa’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Epipoli gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Siracusa’da Epipoli sabahı ile akşamı aynı kent değildir.
Kuruluş efsanesi Siracusa’da milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Siracusa için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.
Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Siracusa içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.
Bu yüzden Siracusa’nın ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.
Siracusa’da restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Siracusa kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.
Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.
Semtler, simgeler ve günlük iz
| Semt / katman | Simge | Kişilik |
|---|---|---|
| Ortygia | Ortygia | Arkhias |
| Neapolis | Fonte Aretusa | Gelon |
| Acradina | Teatro Greco | Dionysios I |
| Tyche | Orecchio di Dionisio | Plato (ziyaretler) |
| Epipoli | Duomo (Athena tapınağı) | Archimedes |
Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.
Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Siracusa’da modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.
Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Siracusa ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.
Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Siracusa’nın jeopolitik özetidir.
Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Sicilia bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Siracusa mitini güçlendirir.
Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.
Siracusa’da koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.
Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Siracusa kışın başka kent, festivalde başka kenttir.
Bugün Siracusa: nasıl okunur?
Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.
Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Siracusa hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.
Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Siracusa’da siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.
Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Siracusa ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.
Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.
Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Siracusa’da pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.
Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.
Kısa özet ve italyadaevim notu
Sokak adını okumak, Siracusa’nın kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.
Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Siracusa’da konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.
Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.
Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Siracusa kendi ortağıyla pazarlık eder.
Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Siracusa çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.
Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Siracusa’da bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.
Kısa cümle şudur: Siracusa burada çünkü Ortygia adası ve bitişik anakara (Neapolis, Acradina). Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.
Join The Discussion