Torino neden burada kuruldu?
Torino nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Torino’nun kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Torino, Piemonte bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Po ve Dora Riparia kavşağı, Alp geçitlerinin eşiği.
Geleneksel kuruluş çerçevesi: MÖ 1. yy (Augusta Taurinorum); daha eski Taurini yerleşimi. Kurucu aktörler: Taurini; Roma kolonizasyonu. Kent hikâyesinin omurgası şudur: Roma ızgara planı hâlâ sokaklarda; Savoy hanedanı kenti Avrupa başkentine çevirir.. Torino’da ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.
Su, tepe, yol veya liman olmadan Torino bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.
Torino adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Torino’nun okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.
Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Torino’da dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.
Efsane, kurucu ve ilk iz: Torino
Bu yüzden Torino ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Torino’nun planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.
Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Piemonte iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Torino bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.
Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Torino’nun kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.
Taurini döneminde (MÖ 3–1. yy) Torino’da asıl iş alp etek halkı idi. Bu katman Torino’nun sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. MÖ 3–1. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Taurini kapanınca Torino yok olmaz, kılık değiştirir.
Alp etek halkı kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Augusta Taurinorum döneminde (MÖ 28 civarı) Torino’da asıl iş roma kolonisi idi. MÖ 28 civarı tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Augusta Taurinorum kapanınca Torino yok olmaz, kılık değiştirir.
Roma kolonisi kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Savoy başkenti döneminde (1563–) Torino’da asıl iş emmanuel philibert idi.
Antik katmanlar ve taş bellek
| Dönem | Tarih | Ne oldu? |
|---|---|---|
| Taurini | MÖ 3–1. yy | Alp etek halkı |
| Augusta Taurinorum | MÖ 28 civarı | Roma kolonisi |
| Savoy başkenti | 1563– | Emmanuel Philibert |
| Barok başkent | 17–18. yy | Juvarra ve piazza’lar |
| İtalya’nın ilk başkenti | 1861–1865 | Birlik |
| Sanayi Torino | 20. yy | Fiat ve göç |
1563– tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Savoy başkenti kapanınca Torino yok olmaz, kılık değiştirir. Emmanuel Philibert kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Barok başkent döneminde (17–18. yy) Torino’da asıl iş juvarra ve piazza’lar idi.
17–18. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Barok başkent kapanınca Torino yok olmaz, kılık değiştirir. Juvarra ve piazza’lar kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. İtalya’nın ilk başkenti döneminde (1861–1865) Torino’da asıl iş birlik idi.
1861–1865 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. İtalya’nın ilk başkenti kapanınca Torino yok olmaz, kılık değiştirir. Birlik kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Sanayi Torino döneminde (20. yy) Torino’da asıl iş fiat ve göç idi.
20. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Sanayi Torino kapanınca Torino yok olmaz, kılık değiştirir. Fiat ve göç kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Taurini, Torino’nun anlatısında bir düğüm kişidir.
Taurini olmadan Torino aynı cümleyle özetlenemez. Torino’da Taurini izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Augustus, Torino’nun anlatısında bir düğüm kişidir. Augustus olmadan Torino aynı cümleyle özetlenemez.
Torino’da Augustus izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Emmanuel Philibert, Torino’nun anlatısında bir düğüm kişidir. Emmanuel Philibert olmadan Torino aynı cümleyle özetlenemez. Torino’da Emmanuel Philibert izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.
Charles Emmanuel II, Torino’nun anlatısında bir düğüm kişidir. Charles Emmanuel II olmadan Torino aynı cümleyle özetlenemez. Torino’da Charles Emmanuel II izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Cavour, Torino’nun anlatısında bir düğüm kişidir.
Cavour olmadan Torino aynı cümleyle özetlenemez. Torino’da Cavour izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.
Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi
Giovanni Agnelli, Torino’nun anlatısında bir düğüm kişidir. Giovanni Agnelli olmadan Torino aynı cümleyle özetlenemez. Torino’da Giovanni Agnelli izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Piazza Castello, Torino’nun kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Piazza Castello yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Torino’da Piazza Castello çevresinde katmanlar sıklaşır. Piazza Castello yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Mole Antonelliana, Torino’nun kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Mole Antonelliana yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Torino’da Mole Antonelliana çevresinde katmanlar sıklaşır. Mole Antonelliana yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Palazzo Reale, Torino’nun kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Palazzo Reale yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Torino’da Palazzo Reale çevresinde katmanlar sıklaşır. Palazzo Reale yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. San Lorenzo, Torino’nun kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
San Lorenzo yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Torino’da San Lorenzo çevresinde katmanlar sıklaşır. San Lorenzo yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Valentino, Torino’nun kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Valentino yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Torino’da Valentino çevresinde katmanlar sıklaşır. Valentino yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Porta Palatina, Torino’nun kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Porta Palatina yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Torino’da Porta Palatina çevresinde katmanlar sıklaşır. Porta Palatina yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Centro semti, Torino’nun günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.
Centro gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Torino’da Centro sabahı ile akşamı aynı kent değildir.
Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik
San Salvario semti, Torino’nun günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. San Salvario gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Torino’da San Salvario sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Vanchiglia semti, Torino’nun günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.
Vanchiglia gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Torino’da Vanchiglia sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Crocetta semti, Torino’nun günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Crocetta gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.
Torino’da Crocetta sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Aurora semti, Torino’nun günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Aurora gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Torino’da Aurora sabahı ile akşamı aynı kent değildir.
Kuruluş efsanesi Torino’da milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Torino için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.
Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Torino içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.
Bu yüzden Torino’nun ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.
Torino’da restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Torino kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.
Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.
Semtler, simgeler ve günlük iz
| Semt / katman | Simge | Kişilik |
|---|---|---|
| Centro | Piazza Castello | Taurini |
| San Salvario | Mole Antonelliana | Augustus |
| Vanchiglia | Palazzo Reale | Emmanuel Philibert |
| Crocetta | San Lorenzo | Charles Emmanuel II |
| Aurora | Valentino | Cavour |
Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.
Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Torino’da modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.
Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Torino ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.
Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Torino’nun jeopolitik özetidir.
Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Piemonte bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Torino mitini güçlendirir.
Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.
Torino’da koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.
Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Torino kışın başka kent, festivalde başka kenttir.
Bugün Torino: nasıl okunur?
Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.
Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Torino hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.
Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Torino’da siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.
Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Torino ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.
Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.
Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Torino’da pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.
Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.
Kısa özet ve italyadaevim notu
Sokak adını okumak, Torino’nun kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.
Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Torino’da konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.
Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.
Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Torino kendi ortağıyla pazarlık eder.
Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Torino çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.
Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Torino’da bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.
Kısa cümle şudur: Torino burada çünkü Po ve Dora Riparia kavşağı, Alp geçitlerinin eşiği. Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.
Join The Discussion