Via Emilia Üzerinde: Parma Dükalığı Şehri Nasıl Doğdu?

Parma neden burada kuruldu?

Parma nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Parma’nın kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Parma, Emilia-Romagna bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Parma çayı, Emilia yolu.

Geleneksel kuruluş çerçevesi: MÖ 183 Roma kolonisi. Kurucu aktörler: Roma (Via Emilia hattı). Kent hikâyesinin omurgası şudur: Yol bir kamp kurar; Farnese ve Bourbon sarayları kenti Avrupa sahnesine taşır.. Parma’da ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.

Su, tepe, yol veya liman olmadan Parma bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.

Parma adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Parma’nın okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.

Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Parma’da dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.

Efsane, kurucu ve ilk iz: Parma

Bu yüzden Parma ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Parma’nın planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.

Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Emilia-Romagna iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Parma bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.

Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Parma’nın kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.

Koloni döneminde (MÖ 183) Parma’da asıl iş roma idi. Bu katman Parma’nın sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. MÖ 183 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Koloni kapanınca Parma yok olmaz, kılık değiştirir.

Roma kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Komün döneminde (12. yy) Parma’da asıl iş katedral çağı idi. 12. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Komün kapanınca Parma yok olmaz, kılık değiştirir.

Katedral çağı kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Papalık döneminde (16. yy başı) Parma’da asıl iş kilise idi.

Antik katmanlar ve taş bellek

Dönem	Tarih	Ne oldu?
Koloni	MÖ 183	Roma
Komün	12. yy	Katedral çağı
Papalık	16. yy başı	Kilise
Farnese	1545–1731	Dükalık
Bourbon	18. yy	Aydınlanma
İtalyan	1860–	Gıda başkenti

16. yy başı tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Papalık kapanınca Parma yok olmaz, kılık değiştirir. Kilise kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Farnese döneminde (1545–1731) Parma’da asıl iş dükalık idi.

1545–1731 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Farnese kapanınca Parma yok olmaz, kılık değiştirir. Dükalık kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Bourbon döneminde (18. yy) Parma’da asıl iş aydınlanma idi.

18. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Bourbon kapanınca Parma yok olmaz, kılık değiştirir. Aydınlanma kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. İtalyan döneminde (1860–) Parma’da asıl iş gıda başkenti idi.

1860– tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. İtalyan kapanınca Parma yok olmaz, kılık değiştirir. Gıda başkenti kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Maria Luigia, Parma’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Maria Luigia olmadan Parma aynı cümleyle özetlenemez. Parma’da Maria Luigia izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Giuseppe Verdi (yakın bağ), Parma’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Giuseppe Verdi (yakın bağ) olmadan Parma aynı cümleyle özetlenemez.

Parma’da Giuseppe Verdi (yakın bağ) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Arturo Toscanini, Parma’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Arturo Toscanini olmadan Parma aynı cümleyle özetlenemez. Parma’da Arturo Toscanini izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Benedetto Antelami, Parma’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Benedetto Antelami olmadan Parma aynı cümleyle özetlenemez. Parma’da Benedetto Antelami izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Pier Luigi Farnese, Parma’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Pier Luigi Farnese olmadan Parma aynı cümleyle özetlenemez. Parma’da Pier Luigi Farnese izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi

Giovannino Guareschi (bölge), Parma’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Giovannino Guareschi (bölge) olmadan Parma aynı cümleyle özetlenemez. Parma’da Giovannino Guareschi (bölge) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Duomo, Parma’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Duomo yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Parma’da Duomo çevresinde katmanlar sıklaşır. Duomo yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Battistero, Parma’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Battistero yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Parma’da Battistero çevresinde katmanlar sıklaşır. Battistero yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Teatro Regio, Parma’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Teatro Regio yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Parma’da Teatro Regio çevresinde katmanlar sıklaşır. Teatro Regio yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Palazzo della Pilotta, Parma’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Palazzo della Pilotta yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Parma’da Palazzo della Pilotta çevresinde katmanlar sıklaşır. Palazzo della Pilotta yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Camera di San Paolo, Parma’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Camera di San Paolo yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Parma’da Camera di San Paolo çevresinde katmanlar sıklaşır. Camera di San Paolo yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Parco Ducale, Parma’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Parco Ducale yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Parma’da Parco Ducale çevresinde katmanlar sıklaşır. Parco Ducale yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Oltretorrente semti, Parma’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Oltretorrente gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Parma’da Oltretorrente sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik

Centro semti, Parma’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Centro gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Parma’da Centro sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Cocconi semti, Parma’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Cocconi gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Parma’da Cocconi sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Pablo semti, Parma’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Pablo gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.

Parma’da Pablo sabahı ile akşamı aynı kent değildir. San Lazzaro semti, Parma’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. San Lazzaro gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Parma’da San Lazzaro sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Kuruluş efsanesi Parma’da milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Parma için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.

Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Parma içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.

Bu yüzden Parma’nın ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.

Parma’da restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Parma kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.

Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.

Semtler, simgeler ve günlük iz

Semt / katman	Simge	Kişilik
Oltretorrente	Duomo	Maria Luigia
Centro	Battistero	Giuseppe Verdi (yakın bağ)
Cocconi	Teatro Regio	Arturo Toscanini
Pablo	Palazzo della Pilotta	Benedetto Antelami
San Lazzaro	Camera di San Paolo	Pier Luigi Farnese

Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.

Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Parma’da modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.

Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Parma ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.

Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Parma’nın jeopolitik özetidir.

Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Emilia-Romagna bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Parma mitini güçlendirir.

Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.

Parma’da koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.

Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Parma kışın başka kent, festivalde başka kenttir.

Bugün Parma: nasıl okunur?

Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.

Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Parma hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.

Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Parma’da siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.

Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Parma ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.

Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.

Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Parma’da pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.

Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.

Kısa özet ve italyadaevim notu

Sokak adını okumak, Parma’nın kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.

Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Parma’da konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.

Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.

Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Parma kendi ortağıyla pazarlık eder.

Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Parma çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.

Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Parma’da bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.

Kısa cümle şudur: Parma burada çünkü Parma çayı, Emilia yolu. Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.