Modena neden burada kuruldu?
Modena nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Modena’nın kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Modena, Emilia-Romagna bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Via Emilia, Secchia ve Panaro arasındaki ova.
Geleneksel kuruluş çerçevesi: Roma Mutina MÖ 2. yy; 7. yy’de yeniden kuruluş. Kurucu aktörler: Roma; sonra piskopos göçü. Kent hikâyesinin omurgası şudur: Sel kenti boğar; piskopos ve halk biraz kuzeye kaydırarak katedral etrafında yeniden kurar.. Modena’da ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.
Su, tepe, yol veya liman olmadan Modena bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.
Modena adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Modena’nın okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.
Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Modena’da dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.
Efsane, kurucu ve ilk iz: Modena
Bu yüzden Modena ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Modena’nın planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.
Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Emilia-Romagna iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Modena bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.
Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Modena’nın kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.
Mutina döneminde (MÖ 183 civarı) Modena’da asıl iş roma idi. Bu katman Modena’nın sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. MÖ 183 civarı tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Mutina kapanınca Modena yok olmaz, kılık değiştirir.
Roma kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Yıkım ve sel döneminde (5–7. yy) Modena’da asıl iş kriz idi. 5–7. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Yıkım ve sel kapanınca Modena yok olmaz, kılık değiştirir.
Kriz kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Yeni kent döneminde (7–12. yy) Modena’da asıl iş katedral idi.
Antik katmanlar ve taş bellek
| Dönem | Tarih | Ne oldu? |
|---|---|---|
| Mutina | MÖ 183 civarı | Roma |
| Yıkım ve sel | 5–7. yy | Kriz |
| Yeni kent | 7–12. yy | Katedral |
| Komün | 12. yy | Belediye |
| Este | 1288–1859 | Dükalık |
| Motor vadisi | 20. yy | Ferrari komşuluğu |
7–12. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Yeni kent kapanınca Modena yok olmaz, kılık değiştirir. Katedral kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Komün döneminde (12. yy) Modena’da asıl iş belediye idi.
12. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Komün kapanınca Modena yok olmaz, kılık değiştirir. Belediye kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Este döneminde (1288–1859) Modena’da asıl iş dükalık idi.
1288–1859 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Este kapanınca Modena yok olmaz, kılık değiştirir. Dükalık kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Motor vadisi döneminde (20. yy) Modena’da asıl iş ferrari komşuluğu idi.
20. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Motor vadisi kapanınca Modena yok olmaz, kılık değiştirir. Ferrari komşuluğu kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Lanfranco, Modena’nın anlatısında bir düğüm kişidir.
Lanfranco olmadan Modena aynı cümleyle özetlenemez. Modena’da Lanfranco izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Wiligelmo, Modena’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Wiligelmo olmadan Modena aynı cümleyle özetlenemez.
Modena’da Wiligelmo izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Mary of Modena, Modena’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Mary of Modena olmadan Modena aynı cümleyle özetlenemez. Modena’da Mary of Modena izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.
Enzo Ferrari, Modena’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Enzo Ferrari olmadan Modena aynı cümleyle özetlenemez. Modena’da Enzo Ferrari izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Luciano Pavarotti, Modena’nın anlatısında bir düğüm kişidir.
Luciano Pavarotti olmadan Modena aynı cümleyle özetlenemez. Modena’da Luciano Pavarotti izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.
Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi
Massimo Bottura, Modena’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Massimo Bottura olmadan Modena aynı cümleyle özetlenemez. Modena’da Massimo Bottura izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Duomo, Modena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Duomo yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Modena’da Duomo çevresinde katmanlar sıklaşır. Duomo yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Ghirlandina, Modena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Ghirlandina yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Modena’da Ghirlandina çevresinde katmanlar sıklaşır. Ghirlandina yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Palazzo Ducale, Modena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Palazzo Ducale yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Modena’da Palazzo Ducale çevresinde katmanlar sıklaşır. Palazzo Ducale yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Mercato Albinelli, Modena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Mercato Albinelli yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Modena’da Mercato Albinelli çevresinde katmanlar sıklaşır. Mercato Albinelli yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Casa Museo Enzo Ferrari, Modena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Casa Museo Enzo Ferrari yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Modena’da Casa Museo Enzo Ferrari çevresinde katmanlar sıklaşır. Casa Museo Enzo Ferrari yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Piazza Grande, Modena’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.
Piazza Grande yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Modena’da Piazza Grande çevresinde katmanlar sıklaşır. Piazza Grande yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Centro semti, Modena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.
Centro gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Modena’da Centro sabahı ile akşamı aynı kent değildir.
Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik
Madonnina semti, Modena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Madonnina gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Modena’da Madonnina sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Crocetta semti, Modena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.
Crocetta gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Modena’da Crocetta sabahı ile akşamı aynı kent değildir. San Faustino semti, Modena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. San Faustino gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.
Modena’da San Faustino sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Buon Pastore semti, Modena’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Buon Pastore gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Modena’da Buon Pastore sabahı ile akşamı aynı kent değildir.
Kuruluş efsanesi Modena’da milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Modena için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.
Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Modena içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.
Bu yüzden Modena’nın ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.
Modena’da restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Modena kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.
Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.
Semtler, simgeler ve günlük iz
| Semt / katman | Simge | Kişilik |
|---|---|---|
| Centro | Duomo | Lanfranco |
| Madonnina | Ghirlandina | Wiligelmo |
| Crocetta | Palazzo Ducale | Mary of Modena |
| San Faustino | Mercato Albinelli | Enzo Ferrari |
| Buon Pastore | Casa Museo Enzo Ferrari | Luciano Pavarotti |
Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.
Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Modena’da modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.
Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Modena ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.
Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Modena’nın jeopolitik özetidir.
Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Emilia-Romagna bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Modena mitini güçlendirir.
Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.
Modena’da koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.
Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Modena kışın başka kent, festivalde başka kenttir.
Bugün Modena: nasıl okunur?
Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.
Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Modena hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.
Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Modena’da siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.
Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Modena ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.
Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.
Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Modena’da pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.
Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.
Kısa özet ve italyadaevim notu
Sokak adını okumak, Modena’nın kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.
Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Modena’da konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.
Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.
Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Modena kendi ortağıyla pazarlık eder.
Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Modena çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.
Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Modena’da bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.
Kısa cümle şudur: Modena burada çünkü Via Emilia, Secchia ve Panaro arasındaki ova. Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.
Join The Discussion