Etrüsk Tepesi: Perugia Neden Yüksekte Kuruldu?

Perugia neden burada kuruldu?

Perugia nasıl kuruldu sorusu, tek bir yıl değil, üst üste binen coğrafya ve güç katmanıdır. italyadaevim.com olarak Perugia’nın kuruluşunu turistik slogan değil, yürünebilir bir tarih haritası gibi okuyoruz. Perugia, Umbria bölgesinde yer alır. Kuruluş coğrafyası şudur: Tiber vadisine bakan yüksek tepe.

Geleneksel kuruluş çerçevesi: Etrüsk (MÖ 6–4. yy); daha eski umbria izi. Kurucu aktörler: Etrüskler. Kent hikâyesinin omurgası şudur: Tepe savurur, kapılar milatlar; 40–41. yıl Roma kuşatması kenti yakar, sonra yeniden yükseltir.. Perugia’da ilk bakışta gördüğünüz siluet, aslında seçilmiş bir savunma ve ticaret noktasının sonucudur.

Su, tepe, yol veya liman olmadan Perugia bu kadar uzun yaşamazdı. Kuruluş, rastgele bir köy değil, geçit ve kaynak hesabıdır.

Perugia adının katmanları da tıpkı taşları gibi birden fazladır. Efsane halkın belleğini taşır, arkeoloji ise toprağın belleğini. İkisini ayırmak Perugia’nın okumasını sığlaştırır; yan yana tutmak derinleştirir. Kuruluş efsanesi bir propaganda da olabilir, bir korku da.

Yine de efsane, kentin kendini nasıl anlattığını gösterir. Perugia’da dolaşırken zemin altındaki kent, zemin üstündeki kentten ayrı düşünülmemelidir. Forum, liman, kale veya katedral genelde aynı çekirdeği tekrar eder. Çekirdek değişirse kimlik de kayar.

Efsane, kurucu ve ilk iz: Perugia

Bu yüzden Perugia ‘ne zaman kuruldu’ kadar ‘neden orada kaldı’ diye sorulmalıdır. Kalan kent, yanan kentten ders çıkarır. Göç, salgın, savaş ve imar Perugia’nın planını birkaç kez sıfırlar. Sıfırlanan plan, belleği tamamen silmez.

Sokak ızgarası, kapı, aziz ve pazar isimleri eski kararı tekrar eder. Umbria iklimi ve tarımı kuruluşu besler. Beslenmeyen kent küçülür, beslenen kent başkentlik iddiası taşır. Perugia bazen başkent, bazen sınır, bazen hac durağır.

Rol değişir, taş kalır. Taş da restorasyonla yeniden yazılır. Bu yazı Perugia’nın kuruluşunu 200 cümlelik bir yürüyüş gibi kurar. Amaç ezber tarih değil, semt ölçeğinde okuma üretmektir.

Etrüsk döneminde (MÖ 6. yy) Perugia’da asıl iş on iki kent ligi idi. Bu katman Perugia’nın sokak dokusunda hâlâ iz bırakır. MÖ 6. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Etrüsk kapanınca Perugia yok olmaz, kılık değiştirir.

On iki kent ligi kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Roma savaşı döneminde (MÖ 41) Perugia’da asıl iş bellum perusinum idi. MÖ 41 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Roma savaşı kapanınca Perugia yok olmaz, kılık değiştirir.

Bellum Perusinum kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Komün döneminde (12–14. yy) Perugia’da asıl iş baglioni idi.

Antik katmanlar ve taş bellek

Dönem	Tarih	Ne oldu?
Etrüsk	MÖ 6. yy	On iki kent ligi
Roma savaşı	MÖ 41	Bellum Perusinum
Komün	12–14. yy	Baglioni
Papalık	16. yy–	Rocca Paolina
Birlik	1860	İtalya
Üniversite ve jazz	20. yy–	Öğrenci kenti

12–14. yy tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Komün kapanınca Perugia yok olmaz, kılık değiştirir. Baglioni kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Papalık döneminde (16. yy–) Perugia’da asıl iş rocca paolina idi.

16. yy– tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Papalık kapanınca Perugia yok olmaz, kılık değiştirir. Rocca Paolina kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Birlik döneminde (1860) Perugia’da asıl iş i̇talya idi.

1860 tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Birlik kapanınca Perugia yok olmaz, kılık değiştirir. İtalya kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Üniversite ve jazz döneminde (20. yy–) Perugia’da asıl iş öğrenci kenti idi.

20. yy– tarihi, turist tabelasından önce bir güç tablosudur. Üniversite ve jazz kapanınca Perugia yok olmaz, kılık değiştirir. Öğrenci kenti kararı, sonraki yüzyılın imarını bağlar. Lucius Antonius (kuşatma), Perugia’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Lucius Antonius (kuşatma) olmadan Perugia aynı cümleyle özetlenemez. Perugia’da Lucius Antonius (kuşatma) izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Braccio da Montone, Perugia’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Braccio da Montone olmadan Perugia aynı cümleyle özetlenemez.

Perugia’da Braccio da Montone izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Baglioni ailesi, Perugia’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Baglioni ailesi olmadan Perugia aynı cümleyle özetlenemez. Perugia’da Baglioni ailesi izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Pope Paul III, Perugia’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Pope Paul III olmadan Perugia aynı cümleyle özetlenemez. Perugia’da Pope Paul III izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Pietro Perugino, Perugia’nın anlatısında bir düğüm kişidir.

Pietro Perugino olmadan Perugia aynı cümleyle özetlenemez. Perugia’da Pietro Perugino izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir.

Ortaçağ, komün ve hanedan hikâyesi

Luisa Spagnoli, Perugia’nın anlatısında bir düğüm kişidir. Luisa Spagnoli olmadan Perugia aynı cümleyle özetlenemez. Perugia’da Luisa Spagnoli izi bazen heykel, bazen arşiv, bazen efsanedir. Arco Etrusco, Perugia’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Arco Etrusco yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Perugia’da Arco Etrusco çevresinde katmanlar sıklaşır. Arco Etrusco yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Fontana Maggiore, Perugia’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Fontana Maggiore yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Perugia’da Fontana Maggiore çevresinde katmanlar sıklaşır. Fontana Maggiore yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Palazzo dei Priori, Perugia’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Palazzo dei Priori yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Perugia’da Palazzo dei Priori çevresinde katmanlar sıklaşır. Palazzo dei Priori yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Rocca Paolina, Perugia’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Rocca Paolina yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Perugia’da Rocca Paolina çevresinde katmanlar sıklaşır. Rocca Paolina yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Corso Vannucci, Perugia’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Corso Vannucci yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Perugia’da Corso Vannucci çevresinde katmanlar sıklaşır. Corso Vannucci yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Ipogeo dei Volumni, Perugia’nın kuruluş coğrafyasını taşa çeviren simgelerden biridir.

Ipogeo dei Volumni yalnızca fotoğraf noktası değil, bir dönem kararıdır. Perugia’da Ipogeo dei Volumni çevresinde katmanlar sıklaşır. Ipogeo dei Volumni yıkılsa bile adı semt dilinde kalır. Centro Storico semti, Perugia’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Centro Storico gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Perugia’da Centro Storico sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Yıkım, yeniden kuruluş, kimlik

Corso semti, Perugia’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Corso gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Perugia’da Corso sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Ponte San Giovanni semti, Perugia’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir.

Ponte San Giovanni gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Perugia’da Ponte San Giovanni sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Ferro di Cavallo semti, Perugia’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Ferro di Cavallo gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur.

Perugia’da Ferro di Cavallo sabahı ile akşamı aynı kent değildir. Elce semti, Perugia’nın günlük tarihini en net gösteren katmanlardan biridir. Elce gezerken kuruluş efsanesi müze cümlesinden çıkar, merdiven ve koku olur. Perugia’da Elce sabahı ile akşamı aynı kent değildir.

Kuruluş efsanesi Perugia’da milat arar; arkeoloji süreklilik arar. Milat ile süreklilik gerilimi, Perugia için verimlidir. Çünkü kent ne tamamen yeni ne tamamen eskidir. Koloni, kamp, komün, dükalık ve ulus-devlet aynı vücuda giydirilir.

Giysi değişir, iskelet çoğu zaman ızgara, tepe veya limandır. Liman kapanırsa Perugia içe döner. Yol kayarsa pazar kayar. Pazar kayınca kule ve katedral finansmanı da değişir.

Bu yüzden Perugia’nın ‘altın çağı’ aslında bir ticaret çağıdır. Ticaret durunca sanat patronu da incelir. İncelen patron, şaheseri yarıda bırakabilir. Yarıda kalan iş, sonraki restoratörün cümlesi olur.

Perugia’da restorasyon etiği bu yüzden tarih tartışmasıdır. Hangi katman gösterilecek, hangisi örtülecek sorusu politiktir. Etrüsk, Yunan, Roma, Arap, Norman, Alman veya İspanyol katmanı kentten kente değişir. Perugia kendi karışımını seçmez, fatihler seçer.

Seçilen karışım mutfakta, azizde ve sokak adında yaşar. Aziz emanetleri bazen kuruluştan daha güçlü bir ikinci kuruluştur.

Semtler, simgeler ve günlük iz

Semt / katman	Simge	Kişilik
Centro Storico	Arco Etrusco	Lucius Antonius (kuşatma)
Corso	Fontana Maggiore	Braccio da Montone
Ponte San Giovanni	Palazzo dei Priori	Baglioni ailesi
Ferro di Cavallo	Rocca Paolina	Pope Paul III
Elce	Corso Vannucci	Pietro Perugino

Hac, liman kadar döviz getirir. Üniversite de üçüncü bir kuruluş olabilir. Öğrenci kenti, asker kentini yumuşatır. Sanayi kenti, dükalık kentini büyütür ve bozar.

Bozulan sur park olur, bozulan nehir set olur. Perugia’da modern imar bazen tarihi görünür kılar, bazen ezer. Ezilen katman kazıda geri gelir. Kazı, kuruluş cümlesini günceller.

Güncellenen cümle okul kitabına geçmekte geç kalır. Gezgin ise cepheyi okuyarak kitaptan hızlı davranabilir. Cephe okumak için Perugia ölçeğinde yavaş yürümek yeter. Hızlı tur, kuruluşu kartpostala indirger.

Kartpostal doğru olabilir, yeterli değildir. Yeterli okuma, suyun, tepenin ve kapının yerini sormaktır. Kapı nereye bakıyorsa düşman veya tüccar oradandır. Bakış yönü, Perugia’nın jeopolitik özetidir.

Alpler, deniz, ada veya ova bu bakışı belirler. Umbria bu bakışın çerçevesidir. Çerçeve değişmeden kent ‘başka yerde’ kurulamazdı. Kurulamayan alternatif, Perugia mitini güçlendirir.

Mit güçlenince turizm de güçlenir. Turizm güçlenince taş yorulur. Yorulan taş, yeni bir kuruluş krizi doğurur: koruma. Koruma, 21. yüzyılın imar savaşıdır.

Perugia’da koruma ile konut fiyatı aynı cümlede konuşulmalıdır. Çünkü tarihî merkez hem miras hem emlak stoğudur. italyadaevim okuyucusu bu çakışmayı bilir. İkinci konut hayali, kuruluş hikâyesini romantize edebilir.

Romantizm, nem, ZTL, merdiven ve kış sessizliğini silmemelidir. Perugia kışın başka kent, festivalde başka kenttir.

Bugün Perugia: nasıl okunur?

Festival, komünün kendini yeniden kurma törenidir. Tören, efsaneyi taze tutar. Taze efsane, çocuklara semt aidiyeti aşılar. Aidiyet kaybolursa taş müzeleşir.

Müzeleşen kent güzeldir, yaşayan kent ise karışıktır. Perugia hâlâ karışık olduğu için kuruluşu bitmemiştir. Bitmeyen kuruluş, göçmen, öğrenci ve dönüşle sürer. Yeni gelen, eski kapıdan girer.

Eski kapı, yeni pasaportu tanımaz ama kahveyi tanır. Kahve barı, forumun küçük devamıdır. Forumun devamı olan bar, Perugia’da siyasetin fısıltısını taşır. Fısıltı gazeteden hızlıdır.

Bu hız, küçük kentte daha net duyulur. Büyük metropolde ise katman gürültüye gömülür. Perugia ölçeği bu gürültü ile sessizlik arasında bir yerdedir. Aradaki yer, yazının asıl konusu olan ‘nasıl kuruldu’ sorusunu canlı tutar.

Canlı soru, ezber cevaptan iyidir. Ezber cevap ‘Roma kurdu’ veya ‘Yunanlar açtı’ diye keser. Kesilen cümle, kadınları, zanaatçıları ve köylüyü dışarıda bırakır. Kuruluş yalnız kralın işi değildir.

Duvarcı, kayıkçı, keşiş ve pazar kadını kenti tutar. Perugia’da pazar tezgâhı, arşiv kadar kaynaktır. Tezgâh dili, resmi dilden eski olabilir. Eski dil, azınlık ve işgal izlerini saklar.

Saklanan iz, sokak adında birden ortaya çıkar.

Kısa özet ve italyadaevim notu

Sokak adını okumak, Perugia’nın kısa paleografisidir. Paleografi bilmeden de bakılabilir: tekrar eden aziz ve konsül isimleri milattır. Milatlar tabloya dökülünce kent nefes alır. Nefes alan okur, grafikte nüfusun inip çıktığını görür.

Nüfus inince taş boşalır, çıkınca taş sıkışır. Sıkışma, Perugia’da konut krizinin eski adıdır. Eski kriz, yeni ilanlarla konuşur. İlan okurken semtin hangi kuruluş katmanında olduğunu sormak faydalıdır.

Tepe semti savunma, liman semti ticaret, üniversite semti geçicilik taşır. Geçicilik, kira rejimini değiştirir. Değişen rejim, restorasyonu hızlandırır veya durdurur. Durdurulan restorasyon, bir sonraki depremin cümlesi olur.

Deprem ve yanardağ, güney kentlerinin kurucu ortağıdır. Sel ve sis, ova kentlerinin kurucu ortağıdır. Rüzgâr ve karst, sınır limanlarının kurucu ortağıdır. Perugia kendi ortağıyla pazarlık eder.

Pazarlık kaybedilince kent taşınır. Taşınan kent eski adı yeni yerde yaşatır. Perugia çoğunlukla taşınmamış, katman eklemiştir. Eklenen katman, silinen katmandan fazladır.

Bu fazlalık, İtalyan kentinin sırrıdır. Sır, Perugia’da bir günde bitmez. Bir gün yine de yeter: çekirdeği yürüyün, suyu bulun, kapıya çıkın. Kapıdan bakınca kuruluş cümlesi kısalır.

Kısa cümle şudur: Perugia burada çünkü Tiber vadisine bakan yüksek tepe. Uzun cümle ise tablolarda ve grafiklerde durur. Grafikteki nüfus, efsanedeki kahramandan daha dürüst olabilir.